سرطانهای سر و گردن مجموعهای از بدخیمیها هستند که در ناحیه دهان، بینی، حلق، حنجره و برخی غدد بزاقی ایجاد میشوند. این نوع سرطانها اغلب از سلولهای پوششی مخاطی که سطح این نواحی را میپوشانند، منشأ میگیرند.
مصرف الکل و تنباکو، عفونت ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) و قرار گرفتن در معرض مواد سرطانزا از عوامل خطر اصلی این بیماری محسوب میشوند.
در این مقاله، به بررسی علل، علائم، روشهای تشخیص و درمان این نوع سرطانها میپردازیم.
علل و عوامل خطر سرطان سر و گردن
سرطان سر و گردن میتواند تحت تأثیر عوامل مختلفی ایجاد شود. برخی از مهمترین عوامل خطر عبارتاند از:
مصرف دخانیات و الکل
مصرف سیگار، قلیان و دیگر محصولات تنباکو مهمترین عامل سرطانهای سر و گردن است. دود سیگار حاوی مواد سرطانزا است که به بافتهای دهان، گلو و حنجره آسیب میرساند. مصرف زیاد الکل نیز خطر ابتلا را افزایش میدهد و در افرادی که همزمان الکل و دخانیات مصرف میکنند، این خطر چند برابر میشود.
عفونت ویروس پاپیلومای انسانی (HPV)
برخی از انواع ویروس HPV، بهویژه نوع ۱۶، با سرطانهای دهان و حلق مرتبط هستند. انتقال این ویروس از طریق تماس جنسی صورت میگیرد و در سالهای اخیر نقش آن در بروز سرطانهای حلقی و حنجرهای پررنگتر شده است.
قرار گرفتن در معرض مواد سرطانزا
قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی خاص مانند آزبست، فرمالدهید و برخی فلزات سنگین میتواند خطر ابتلا به سرطان سر و گردن را افزایش دهد. افرادی که در محیطهای صنعتی کار میکنند، بیشتر در معرض این مواد هستند.
رژیم غذایی نامناسب
کمبود ویتامینها و مواد معدنی، بهویژه کمبود ویتامین A و آهن، میتواند زمینه را برای بروز سرطانهای دهان و گلو فراهم کند. مصرف زیاد غذاهای نمکسود و دودی نیز احتمال سرطانهای حلقی را افزایش میدهد.
بیماریهای زمینهای و ضعف سیستم ایمنی
افرادی که دچار نقص ایمنی هستند، مانند بیماران مبتلا به ایدز یا کسانی که داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی مصرف میکنند، بیشتر در معرض خطر سرطانهای سر و گردن قرار دارند.
علائم سرطان سر و گردن
علائم این نوع سرطان بسته به محل درگیری میتواند متفاوت باشد. برخی از علائم رایج عبارتاند از:
- تغییر صدا و گرفتگی طولانیمدت حنجره
- زخمهای دهانی که بیش از دو هفته طول میکشند
- بلع سخت و دردناک
- برآمدگی یا توده در گردن که به مرور بزرگتر میشود
- کاهش وزن غیرقابل توضیح
- درد گوش یا زنگ زدن مداوم در گوش (بهویژه در سرطانهای ناحیه حلق و حنجره)
- خونریزی از دهان یا بینی
- بیحسی در صورت یا زبان
هر یک از این علائم اگر به مدت طولانی ادامه داشته باشند، نیاز به بررسی پزشکی دارند.
روشهای تشخیص سرطان سر و گردن
تشخیص زودهنگام این سرطان اهمیت بالایی دارد، زیرا در مراحل اولیه درمان مؤثرتر است. برخی از روشهای تشخیصی شامل موارد زیر میشوند:
معاینه فیزیکی و بررسی سابقه پزشکی
پزشک با بررسی علائم، لمس تودهها در ناحیه گردن و بررسی سابقه پزشکی بیمار میتواند اولین نشانههای سرطان را تشخیص دهد.
آندوسکوپی
در صورتی که مشکوک به توده یا ضایعهای در گلو یا حنجره باشد، پزشک از آندوسکوپی برای بررسی دقیقتر استفاده میکند.
بیوپسی (نمونهبرداری)
برداشتن نمونهای از بافت مشکوک و بررسی آن زیر میکروسکوپ بهترین روش برای تأیید تشخیص سرطان است.
تصویربرداری پزشکی
روشهایی مانند سیتی اسکن (CT scan)، امآرآی (MRI) و پت اسکن (PET scan) برای بررسی گسترش تومور و تعیین مرحله سرطان استفاده میشوند.
آزمایشهای ژنتیکی و مولکولی
در برخی موارد، بررسی جهشهای ژنتیکی تومور میتواند به انتخاب روش درمانی مناسب کمک کند.
روشهای درمان سرطان سر و گردن
انتخاب روش درمان بستگی به مرحله سرطان، محل تومور و شرایط کلی بیمار دارد. درمان ممکن است شامل جراحی، پرتودرمانی، شیمیدرمانی یا ترکیبی از این روشها باشد.
جراحی
در مواردی که تومور در مراحل اولیه باشد، جراحی میتواند مؤثرترین روش باشد. بسته به محل تومور، ممکن است نیاز به برداشتن بخشی از زبان، حلق یا حنجره باشد که میتواند بر گفتار و بلع بیمار تأثیر بگذارد.
پرتودرمانی
پرتودرمانی با استفاده از اشعه ایکس یا پروتونها سلولهای سرطانی را از بین میبرد. این روش اغلب بهعنوان درمان کمکی بعد از جراحی یا بهعنوان درمان اصلی در سرطانهای کوچکتر استفاده میشود.
شیمیدرمانی
داروهای شیمیدرمانی با از بین بردن سلولهای سرطانی یا کند کردن رشد آنها، به کنترل بیماری کمک میکنند. این روش معمولاً در ترکیب با پرتودرمانی یا در موارد پیشرفته سرطان به کار میرود.
ایمونوتراپی و درمانهای هدفمند
داروهای جدید مانند ایمونوتراپی به سیستم ایمنی بدن کمک میکنند تا سلولهای سرطانی را شناسایی و از بین ببرد. برخی از درمانهای هدفمند نیز روی پروتئینهای خاصی در سلولهای سرطانی اثر میگذارند تا رشد آنها را متوقف کنند.
پیشگیری از سرطان سر و گردن
پیشگیری از سرطان سر و گردن تا حد زیادی امکانپذیر است. برخی از راههای کاهش خطر عبارتاند از:
- ترک سیگار و پرهیز از مصرف الکل
- واکسیناسیون علیه HPV
- استفاده از تجهیزات محافظتی در محیطهای شغلی پرخطر
- داشتن رژیم غذایی سالم شامل میوهها و سبزیجات تازه
- مراجعه منظم به دندانپزشک و پزشک برای بررسیهای دورهای
نتیجهگیری
سرطان سر و گردن یکی از سرطانهای جدی اما قابل پیشگیری و درمان است. تشخیص زودهنگام و آگاهی از علائم میتواند نقش مهمی در موفقیت درمان داشته باشد. با پرهیز از عوامل خطر، انجام معاینات منظم و رعایت سبک زندگی سالم، میتوان خطر ابتلا به این بیماری را کاهش داد.
